Sözleşmeler kural olarak "ahde vefa" (pacta sunt servanda) ilkesi gereği kurulduğu haliyle bağlayıcıdır. Ancak Türk Borçlar Kanunu, tarafların öngöremeyeceği olağanüstü gelişmelerin sözleşmeyi bir taraf için çekilmez hale getirmesi durumunda, bu katı kuralı yumuşatan bir düzenleme içerir.
TBK m. 138'in Şartları
Sözleşmenin uyarlanması istenebilmesi için şu şartların birlikte gerçekleşmesi aranır:
- Öngörülemeyen olağanüstü bir durum - Sözleşmenin kurulduğu sırada taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenemeyen bir olayın (ekonomik kriz, aşırı kur dalgalanması, doğal afet vb.) sonradan ortaya çıkması.
- Borçludan kaynaklanmama - Bu durumun borçlunun kendi davranışından kaynaklanmamış olması.
- Edimler dengesinin aşırı ölçüde borçlu aleyhine bozulması - Borçlunun edimini henüz ifa etmemiş veya aşırı ölçüde güçleşen ifayı ihtirazi kayıtla yapmış olması.
Bu şartlar gerçekleşirse borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir; uyarlama mümkün değilse dönme (sözleşmeden dönme) hakkını kullanabilir, sürekli edimli sözleşmelerde ise fesih hakkını kullanır.
Uyarlama Davasında Mahkemenin Yaklaşımı
Mahkeme, önce sözleşmenin uyarlanıp uyarlanamayacağını değerlendirir; mümkünse sözleşme, tarafların makul çıkarları gözetilerek yeni dengeye oturtulur (örneğin bedelin güncellenmesi). Uyarlama gerçekten mümkün değilse, sözleşmenin sona erdirilmesine karar verilir.
Aşırı İfa Güçlüğü ile Mücbir Sebep Arasındaki Fark
Mücbir sebep, ifayı kesin olarak imkânsız hale getiren bir durumdur ve borç sona erer; aşırı ifa güçlüğünde ise ifa hala mümkündür ama borçlu için aşırı derecede güçleşmiştir - burada amaç borcu ortadan kaldırmak değil, dengesini yeniden kurmaktır.
Sonuç
Sözleşmenin uyarlanması, istisnai ve dar yorumlanan bir müessesedir; sıradan bir ekonomik zorlanma bu kapsamda değerlendirilmez. Talebin, öngörülemezlik ve edimler dengesinin aşırı bozulması unsurlarıyla somut şekilde desteklenmesi gerekir.
Lawyer Services'in Sözleşme Analizi aracıyla mevcut sözleşmenizin uyarlama/mücbir sebep maddelerini gözden geçirebilirsiniz.